Bir Kil Tablet, Bir Şikayet

1953'te British Museum'un arşivlerinde bir tablet bulundu. Üzerinde Akadca yazılmış çiviyazısı vardı. Ne bir resmi belge ne de bir hukuki sözleşme — sıradan bir mektup. Bir tüccar olan Nanni'nin, başka bir tüccar olan Ea-nasir'e yazdığı sert bir şikayet mektubu. Tarihi: yaklaşık M.Ö. 1750. Yer: Ur şehri, bugünkü Irak topraklarında.

Mektup şöyle başlıyor: Nanni, Ea-nasir'den bakır külçeleri sipariş etmiş. Hizmetkârlarını parayla göndermiş. Ama Ea-nasir gönderdiği bakır beklenen kalitede değil. Hizmetkârlar geri çevrilmiş ya da onlara değersiz bakır verilmiş. Nanni öfkeli — ve mektubunu öfkesini kayıt altına almak için yazıyor.

Mektupta Ne Yazıyor?

Tablet 11.6 santimetre uzunluğunda, küçük bir kitap sayfası boyutunda. İki yüzü tamamen yazıyla dolu. İçeriği kısaca şöyle: "Sen geldin ve bana 'İyi külçeler vereceğim' dedin. Ama sözünü tutmadın. Bana kötü kalitede bakır verdin ve sonra 'al ya da bırak' dedin. Ben senin gibi bir tüccar tarafından bu şekilde muamele edilen biri miyim?"

Daha da ilgi çekici olan: Nanni şu cümleleri ekliyor: "Senin bakırını reddetmek için tarafıma görevlendirilmiş kişiler boş ellerle döndü. Beni asık suratlı bir tüccar olarak küçümsüyorsun. Hizmetkârlarım benden parayı düşman ülkenin içinde getirdi — ne demek istediğimi anlıyor musun?" Yani: paramı tehlikeli yollar geçerek getirdim, sen bana saygısızlık ettin.

"Bir mektup hayatta tutamayan bir adam, bir tüccar olarak hayatta kalamaz. Bu yüzden bu tableti yazıyorum — kayıt için."

Ea-nasir Kim?

İlginç olan şu: Ea-nasir hakkında bilinen tek şey değil bu tablet. Aynı arşivde Ea-nasir'e gönderilen birkaç farklı şikayet mektubu daha bulundu. Birden fazla müşteri ondan şikayetçi. Ea-nasir bakır ticareti yapıyor ama görünüşe göre kalitesiz mal sağlamak konusunda bir ün edinmiş. Bugünün diliyle: kötü bir Trustpilot puanına sahip bir satıcı.

Bu da tabletin neden korunduğuna dair bir ipucu veriyor. Ea-nasir aldığı şikayet mektuplarını saklamış olabilir — belki muhasebe için, belki bir yasal savunma için, belki sadece yazışmalarını biriktirme alışkanlığıydı. Sonunda evi yıkıldığında bu tabletler toprak altında kaldı. Yıkıntı olan ev, 4000 yıl sonra arkeolojik kazıda gün yüzüne çıktı.

Neden Önemli?

Bu tablet sadece eğlenceli bir tarihi obje değil. Bize bir şeyi gösteriyor: insan davranışı binlerce yıldır aynı. Müşteri hizmetleri şikayetleri, kötü tüccarlar, kaliteli mal beklentisi, kandırılma hissi, öfkeyi yazıya dökme ihtiyacı. Ortaçağ değil, internet çağı değil — Bronz Çağı'nın ortasında bile insanlar tam olarak böyle hissediyordu.

Tablet aynı zamanda yazının demokratikleşmesinin kanıtı. Çiviyazısı bir noktaya kadar elit bir beceri olduğu düşünülüyordu — sadece kâtipler ve devlet görevlileri kullanırdı. Ama Nanni ve Ea-nasir gibi tüccarlar günlük işleri için yazı kullanıyordu. Yazı icat edildikten kısa süre sonra, sıradan iş hayatının bir parçası olmuştu.

İnternet Fenomeni Oldu

Bu tablet sosyal medyada beklenmedik biçimde popülerleşti. "Tarihte Bilinen En Eski Şikayet Mektubu" başlığıyla milyonlarca kez paylaşıldı. Memes oluştu. British Museum bile resmî sosyal medya hesaplarında tableti tanıttı. İnsanların 4000 yıl önceki bir adamın sinirine bağlanması ilginç bir kültürel an. Belki de Nanni'nin öfkesi gerçekten zamansız.

Bugün Görmek İsterseniz

Tablet şu anda British Museum'un Mezopotamya bölümünde, "Complaint tablet to Ea-nasir" adıyla sergileniyor (Müze envanter no: BM 131236). Görmek için Londra'ya gitmeniz gerekiyor — ya da müzenin online katalogunda yüksek çözünürlüklü fotoğraflarına bakabilirsiniz. Yazı küçük ve sıkışık ama dikkatli bakınca kalemin (saz çubuğun) kile bastığı küçük yarıkların hâlâ keskin olduğunu görüyorsunuz.

Ve hâlâ Nanni'nin öfkesini hissedebiliyorsunuz. 4000 yıl, ama insanın hakkı yenmek hissi değişmemiş.

Kaynaklar

Dünyanın İlk Yazılı Şikayet Mektubu 4000 Yıllık ve Bakır Hakkında